Turan-sam: turan stratejik Araştırmalar Merkezi turan-csr: turan center for Strategic Researches

tarix30.12.2017
ölçüsü50.26 Kb.


http://www.turansam.org

********

TURAN-SAM: TURAN Stratejik Araştırmalar Merkezi *

TURAN-CSR: TURAN Center for Strategic Researches

TURAN-SAM Uluslararası Bilimsel Hakemli Dergisi; ISSN: 1308-8041, e-ISSN: 1309-4033; Cilt: 8/SON-BAHAR, Özel Sayı(UASBK “II. ULUSLARARASI SOSYAL BİLİMLER KONGRESİ” ÖZEL SAYISI)

TURAN-CSR International Scientific Peer-Reviewed and Refereed Journal; ISSN: 1308-8041, e-ISSN: 1309-4033; Volume: 8/AUTUMN, Special Issue(SPECIAL ISSUE of UASBK “SECOND INTERNATIONAL CONGRESS OF SOCIAL SCIENCES”)










(18)


Öğr.Gör. Bilal HANO

FİGÜRATİF SOYUTLAMA ANLAYIŞINDA YAPITLAR ORTAYA KOYAN CUMHURİYET SONRASI DÖNEM TÜRK HEYKELTIRAŞLARI ÜZERİNE BİR DENEME


A STUDY ON SCULPTORS WHO CREATED OUEVRES BY FIGURATIVE APPROACH IN THE REPUBLIC ERA

ÖZ

Sanat, toplumların gelişim süreci boyunca oluşturduğu maddi ve manevi değerlerin oluşturduğu egemenliğinin ölçüsünü gösteren araçların tümüdür. Kültürün oluşumunda, içerisinde yaşanılan doğanın özellikleri, insanoğlunun ihtiyaçları ve doğa ile ilişkileri, doğum ölüm ve ölümden sonraki yaşamla ilgili inançları, kültür ile ilgili yaşantıda önemli bir yer tutmaktadır.Bu bağlamda, insan doğa birlikteliğinde figüratif soyutlama anlayışı, Arkaik dönemlerden başlamış ve XIX. yüzyılın sonlarından itibaren bu anlayış, çeşitli süreçlerden geçerek evrilip, günümüze kadar sanatçılar tarafından farklı yorumlarla ortaya konularak sürdürülmüştür. Osmanlı döneminde, Sultan Abdülaziz’in Avrupa ile ikili ilişkileri sonucunda Mekteb-i Sanayi-i Nefise-i Şahane kurularak sanat akademisinin heykel eğitimi, Yervant Oskan Efendi’nin heykel bölümünün başına getirilmesiyle, ülkemizde ilk heykel sanatının temellerinin atılmasıyla başlamıştır.

Bu adını saydığımız soyutlamacı anlayışta yapıtlar ortaya koyan sanatçılar, Türk heykel sanatının evrilip gelişmesindeki katkıları ve Çağdaş Türk Heykel Sanatındaki yeri ve önemi karşılaştırmalı olarak irdelenecektir.

Anahtar Kelimeler:

Sanat, Çağdaş, Heykel, Soyutlama, Figür.

ABSTRACT


Art is demontrative means of measure of dominance of whole of material and moral values that made up through development process of communities. Features of nature people live in, needs of human being and human being-nature relations, birth-death reality and after death life beliefs have important roles in formation of culture. In this context, figurative abstraction approach had taken a start in the Archaic periods and this wiev evolved through several processes and from the by end of XIX. century to nowadays had been produced from different construals by artists, within alignment of human being and nature. The first steps of sculptural education that performed by art academy called Mekteb-i Sanayi-i Nefise-i Şahane founded in the leadership era of Sultan Abdülaziz and leadered by Yervan Oskan Efendi, had been started by Yervant Oskan Efendi, in the Ottoman Era. Above named artists who produced works within the abstractive approach, will be explicated comparatively from their contribution to development and to evolution of Turkish sculpture and their crucial role in sculpture art.

Keywords:

Sculpture, Modern Sculpture, Abstraction, Figure.

  • Öğr. Gör. Bilal HANO, Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi, Meslek Yüksek Okulu,

    bhano@agri.edu.tr



GİRİŞ


Osmanlı Devletinde XIX. yy’ın son çeyreğine kadar akademik anlamda resim ve heykel sanatı kurumsallaşamamıştır. Bu durumun en önemli nedenlerinden biri, resim ve üç boyutlu heykel sanatının İslamiyet’te tasvir yasağı görüşüne takılmasıdır183. Buna paralel olarak gelişme ağırlıklı olarak ahşap, taş ve tezyinat184 sanatlarında kendini göstermiştir. XIX. yüzyıldan itibaren Osmanlı devletinin Avrupa ile geliştirdiği siyasi ve kültürel ilişkiler, özellikle Sultan Abdülaziz’in Avrupa gezileri sonrası sanat alanına hoşgörülü yaklaşımı resim ve heykel sanatlarının yavaş yavaş Osmanlı’ya girmesini sağlamıştır185. XIX yüzyıldan itibaren batılılaşmanın etkileriyle oluşan yenileşme hareketleriyle birlikte 1882 yılında Mektebi Sanayi-i Nefise-i Şahane186 Paris’teki Ecole Nationale des Beaux – Arts187 model alınarak sanat eğitimine başlamış, Cumhuriyetin ilan edilmesinden sonra da, reform ve kalkınma hareketleri sanat alanında da etkisini göstermiştir. Sanayi-i Nefise Mektebi açıldıktan sonra heykel resmen öğretim konusu oluncaya kadar Türk heykeltıraş yetişmemiş, yurt dışında eğitim görüp yurda dönen Hıristiyan yurttaşımız olan Yervant Oskan Efendi dışında heykelci bulunmamaktadır. Devlet tarafından yetenekli kişiler yurt dışına eğitim görmeleri için gönderilmiş ve Çağdaş Türk heykel sanatına öncülük eden sanatçıların ortaya çıkmasına olanak sağlanmıştır. Akademide heykel bölümüne eğitimci olarak Yervant Oskan Efendi getirilmiş ve 1923 yılına kadar geçen kırk bir yıl boyunca heykel sanatçısı olarak İhsan Özsoy, Mehmet Mahir Tomruk, Ali Nijat Sirel, İsa Behzat, Mehmet Bahri, Mesrur İzzet ve Basri gibi sanatçılar yetişmiştir.188

Cumhuriyetin ilanından sonra, akademiden başarı ile mezun olan heykeltıraş adayları arasından sınavla belirlenenler, eğitim alabilmeleri için yurtdışına gönderilmiştir. Bu uygulama ile yurt dışına giden birinci kuşak sanatçılarımızdan ilk olarak 1925 yılında Ratip Aşir Acudoğlu eğitim görebilmesi için Paris sınavını kazanmış, İki yıl sonra da, Ali Hadi Bara bu sınavı kazanarak gönderilmiştir. Bu iki sanatçımızın dışında yurt dışına gönderilen Nusret Suman, Zühtü Müridoğlu, İlhan Koman, Şadi Çalık ve Kuzgun Acar Paris’te Milli Eğitim Bakanlığının Bursu ile eğitim görmüş ve bu eğitimlerinin sonunda yurda dönerek, Çağdaş Türk Heykel Eğitim Sistemimizin modernleşmesine ve gelişimine çok önemli katkıları sağlamıştır189.

Cumhuriyet dönemi modern heykel eğitimimizin ve Çağdaş Türk Heykel Sanatının temellerinin atılmasında öncü görevini üstlenmiş öncüleri arasında yer alan Ali Hadi Bara, soyut ve figüratif soyutlamacı anlayıştaki heykelleri ile tanınmaktadır190. 1950’li yıllara kadar Hadi Bara’da ideal güzellik anlayışı içerisinde çıplak kadın figürleri ortaya koyan Maillol etkisi görülür. Figüratif soyutlamacı anlayışta eserler veren Bara’nın heykellerindeki plastik kalitesinin güçlü oluşu, sanatçının çalışmalarına iç dünyasını katmasından kaynaklanır.191 “Dans Eden Figür” heykeli ile ilgili Çalıkoğlu; “tamamı ile non-figüratif192 olmasa da, model alınan biçimin gerçeklikle olan ilişkisini koparmaya niyetli örnektir”193 ifadelerini kullanır (Görüntü 1). 183 Detaylı bilgi için Bkz: Diyanet Ansiklopedisi, Heykel maddesi. 184 Tezyinat: Süsleme sanatı 185 https://circlelove.co/cumhuriyetin-ilk-heykeltraslari/ 186 Hüseyin Gezer, Cumhuriyet Dönemi Türk Heykeli, (3. Basım), Türkiye İş Bank. Kültür Yayınları, Ankara 1984, s. 8. 187 Mustafa Bulat – Serap Bulat – Önder Yağmur – Barış Aydın, Modern Türk Heykel Sanatının Doğuşu, Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, Yıl: 2, Sayı: 2/2, Haziran 2014, s.363-374 188 Hüseyin Gezer, Cumhuriyet Dönemi Türk Heykeli, (3. Basım), Türkiye İş Bank. Kültür Yayınları, Ankara 1984, s.15. 189 Ö. Şenyapılı, Otuz Bin Yıl Öncesinden Günümüze Heykel, Metu Press, Ankara 2003, s.97. 190 S. Tansuğ, Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi, Yem Yayın, 2. Basım, İstanbul 2008, I, s.191. 191 B. Hano, XX. Yüzyıl Heykel Sanatında Figüratif Soyutlama, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum, 2015, s.73 192 Figürsüz sanat 193 L. Çalıkoğlu, Bellek ve Ölçek, İstanbul Modern, İstanbul 2006, s.42
Heykel, üç boyutlu yapısıyla her açıdan seyredilebilen, tek bacak üzerinde durmasına karşın, kütle olarak hareketli, etrafında dönüyormuş etkisi verir. Sanatçı çalışmasında, plastik dokusunu ve formları deforme ederek, ışığın yüzeyde dağılmasını engelleyerek, hareket olgusunu öne çıkartır.194 Bara, 1950 yılından sonra, figüratif soyutlamacı heykel üzerine çalışma yapmayı bırakarak, geometrik nitelikli çalışmalar yapmaya yönelmiştir.

Görüntü. 1.

Ali Hadi Bara, “Dans Eden Figür”, Bronz, 62x47x20 cm, 1948-1950

195


Zühtü Müridoğlu, Cumhuriyet sonrası dönem kuşağının ilk heykel sanatçılarından, figüratif soyutlamacı ve soyut sanat anlayışının Türkiye’deki öncüleri arasında yer alan, önemli temsilcilerindendir. Sürekli değişen dünyada evrensel sanatçının çağdaş ve modern olması gerektiğine inanan Müridoğlu, çağdaşlaşma anlayışı doğrultusunda çalışmalar üretmiş, başlangıçta, sanat eğitimi için gitmiş olduğu Fransa’da bulunduğu yıllarda, heykeltıraş Maillo’un yapmış olduğu yumuşak tombul kadın figürlerinden etkilenmiş ve bu yapıtlara benzeyen çalışmalara yer verilmiştir196. Figüratif ve soyut çalışmalarına devinim kazandırmayı amaçlamış ve bu hayatı boyunca ilgilendiği konulardan biri olmuştur. Figürün görünümünden çok hareketiyle ilgilenen sanatçı, minimalist anlayıştaki ahşap heykellerinde de hareket etkisini sürekli aramıştır197.

Klasik batı müziğine hayran olan Müritoğlu, bale, opera ve tiyatroya yakından ilgi göstermiş ve bu yakın ilgi tema olarak yapıtlarına yansımıştır. 1980’li yıllarda figüratif soyutlamacı anlayışta ürettiği dans eden kadın figürleri, daha ince ve uzun olması nedeniyle, Giacometti’nin çalışmalarına benzetilmiştir. Giacometti’ye benzetilmesi nedeniyle Müridoğlu çalışmalarıyla ilgili olarak; “Son yıllarda ince uzun heykeller yapıyorum ya, herkes bir damgadır vurdu, Giacometti diyerekten. Giacometti’ye benzemesin diye

194 B. Hano, XX. Yüzyıl Heykel Sanatında Figüratif Soyutlama, s.73 195 L. Çalıkoğlu, Bellek ve Ölçek, İstanbul Modern, s.28 196 S. Germaner, Zühtü Müridoğlu Resim, Heykel Bütün Bir Yaşam, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2006, s.9 197 S. Germaner, Zühtü Müridoğlu Resim, Heykel Bütün Bir Yaşam, s.12
elimden geleni yapıyordum, şişmanlatmaya çalışıyordum önceleri. Damgayı yedikten sonra feraha kavuştum. İster Giacometti desinler, ister demesinler. Nasıl olsa damgayı yedik”198 ifadelerine yer verir. Yorumsallığın öne çıkarıldığı, olağandan fazla uzatılmış kol ve bacak formlarıyla ortalama boyutlarının altında olan bu bronz heykeller, küçük bir kaide üzerine oturtulmuş,199 Müridoğlu’nun balerin kızlar çalışmasına bakıldığında, kuğu dansını anımsatarak, izleyicide hafif bir şekilde yerden yukarı doğru uçacakmış duygusu uyandırmaya çalışmaktadır (Görüntü 2).

Görüntü. 2.

Zühtü Müridoğlu, Balerin Kızlar, Bronz, 1989

200

Şadi Çalık, figüratif heykelleri ve anıtlarının yanı sıra, geometrik soyutlamacı anlayış doğrultusunda ürettiği heykelleriyle de tanınır. Sanatçı neo-klasik figüratif ve non-figüratif soyut çalışmalarını bir arada sürdürmüş, figüratif çalışmaları sanatçı için doğa yorumundan soyuta açılan yol gibidir.201 Figüratif soyutlama anlayışında ele aldığı çalışmalarında, genellikle ışık planlarını parçalayarak keskin sınırlı düz yüzeyler halinde oluşturan bir üslup hâkimdir. Yapıtlarında genellikle dekoratif karakter ağır basmaktadır.202

1970 yılında sanatçının yapmış olduğu Vietnam’da öldürülen insanlar anısına yapılan “Vietnam” heykeli 188 cm yüksekliğinde alçı döküm olan figüre, bronz patine yapmıştır. Sanatçının bu çalışması dünya üzerinde özgürlük ve bağımsızlık hareketi üzerinde yoğunlaştığı dönemin bir ürünüdür203. Figüratif soyutlama anlayışında olan bu heykel savaş karşıtı, direniş ve bağımsızlığı da simgelemektedir204. Güçlü modelajı ile yüzey dokusundaki kesik, çizik ve darbeler katmanlar arasında oluşan ışık-gölge malzemede derinlik hissi uyandırarak ayrı bir dokusal öğe oluşturmuştur (Görüntü 3).
198 Şenyapılı, Otuz Bin Yıl Öncesinden Günümüze Heykel, s.99 199 K. Özsezgin, Zühtü Müridoğlu Resim, Heykel Bütün Bir Yaşam, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2006, s.33 200 Zühtü Müridoğlu Resim, Heykel Bütün Bir Yaşam, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2006, s.118-121 201 S. Çalık, Bellek ve Ölçek, İstanbul Modern, İstanbul 2006, s.63 202 Gezer, Cumhuriyet Dönemi Türk Heykeli, s.199. 203 Hano, XX. Yüzyıl Heykel Sanatında Figüratif Soyutlama, s.76 204 http://www.mimarlikmuzesi.org/Gallery/Photo_11_3_soyut-heykelleri.html?Page=5

Görüntü. 3.

Şadi ÇALIK, “Vietnam”, Alçı Patine, 188x65x51cm, 1970

205

Evrensel bir sanatçı niteliğiyle çağdaş sanata önemli katkıları olan İlhan Koman, soyut sanat alanında yapıtlarıyla getirmiş olduğu özgün yorumlarıyla tanınmaktadır206. Koman’ın figüratif soyutlama alanında en ünlü ve üzerinde en çok konuşulan çalışması ise “Akdeniz” heykelidir. Halk sigorta merkez binası Genel müdürlüğünü yapan Ali Neyzi Bey, ilhan komanın anıt heykellerinden etkilenmiş ve yeni yapılmış olan merkez binasının önüne konulması için sanatçı Koman’nın tasarılarını uygun görür ve kendisinden yeni bina önüne tasarım yapmasını ister. İsveç’te bulunan Koman, kâğıttan bir maket oluşturarak Ali Neyzi Bey’e gönderir. Maket çok beğenilir ve bu tasarı tahmini 113 parça 4,5 ton saç levhadan oluşmaktadır207. Deniz dalgasını anımsatan “Akdeniz” heykelinde, dalgaların biçim kazanarak meydana getirmeye çalıştığı dilimlere bölünmüş dünyayı kucaklayan, kolları açık uçacak edasında bir kadını simgelemektedir. Çalışmaya karşı cepheden bakıldığında sinetik yanılgıdan hareket olgusu sezilmezken, sağ ya da sol cephelerden çalışmaya bakıldığında yüzünde sert bir ifade ve vücut hatları dalgaların ritim kazanmasıyla hareket kazandırılmıştır. Sanatçı kâğıt kesme-katlama tekniğine dayalı olarak yaptığı maket çalışmasını, vücut hatlarının orantısız ve eksiksiz birbirine eşit uzunlukta dilimlerini, kaynak yöntemiyle birleştirerek, 4,5 ton saç levhadan oluşmaktadır208. Koman, “Akdeniz” heykeline ince dilimli metallerin ağırlığına rağmen uçacakmış etki verdiğinden, hafif görünümlü bir çalışma olarak algılanmaktadır. Dilimler arasındaki eşit aralıklardaki boşluk ve kesintinin sürekliliği, izleyicinin hareket etmesiyle heykelinde hareket ve dalgalanma izlenimi verdiğini izleyicide hissettirmektedir (Görüntü 4).

205 S. Çalık, Bellek ve Ölçek, İstanbul Modern, İstanbul 2006, s.80 206 Rona, Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi, II, s.1036-1037. 207 Şenyapılı, s.152-153 208 Ayhan Tunca, “Tıraşsız Heykeltıraş Edirneli İlhan Koman”, Yöre Dergisi, Yöresel Kitaplar Dizisi-3, 1 Baskı, İstanbul, s.80

Görüntü. 4.

İlhan KOMAN, “Akdeniz”, Demir, 1978-1980

209

Sonuç olarak, figür artık gelenekselci kimlikten kurtulmaya başlayarak, biçimde deforme ve ifadecilik ön plana çıkmış, bu değişim heykel sanatın da figürde soyutlama temelini oluşturarak, soyutlama sürecine girmeye başlar. Cumhuriyet sonrası birinci kuşak heykel sanatçılarımız, özgür bir şekilde doğadan yorumlamalar yaparak, zihinlerinde canlandırmış olduğu soyut ve soyutlamacı anlayıştaki düşüncelerini, her sanatçı kendine özgü bir anlayışla figürü yorumlamış ve farklı malzemelere uygulayarak, yetişecek yeni kuşaklara ve Çağdaş Türk Heykel Sanatına önemli katkılar sağlamışlardır.


KAYNAKÇA


    1. BULAT, M. – BULAT S.– YAĞMUR Ö. –AYDIN B., Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, Yıl: 2, Sayı: 2/2, Haziran 2014.

    2. ÇALIK, S., Bellek ve Ölçek, İstanbul Modern, İstanbul 2006.

    3. ÇALIKOĞLU, L., Bellek ve Ölçek, İstanbul Modern, İstanbul 2006.

    4. GERMANER, S., Zühtü Müridoğlu Resim, Heykel Bütün Bir Yaşam, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul , 2006.

    5. GEZER, H, Cumhuriyet Dönemi Türk Heykeli, (3. Basım), Türkiye İş Bank. Kültür Yayınları, Ankara, 1984.

    6. HANO, B, XX. Yüzyıl Heykel Sanatında Figüratif Soyutlama, (Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi), Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum, 2015.

    7. ÖZSEZGİN, K., Zühtü Müridoğlu Resim, Heykel Bütün Bir Yaşam, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2006.

    8. ŞENYAPILI, Ö, Otuz Bin Yıl Öncesinden Günümüze Heykel, Metu Press, Ankara, 2003.
209 http://tr.wikipedia.org/wiki/Akdeniz_Heykeli, Erişim Tarihi: 28.12.2014.

    1. TANSUĞ, S., Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi, Yem Yayın, 2. Basım, İstanbul 2008, I

    2. TUNCA, A., “Tıraşsız Heykeltıraş Edirneli İlhan Koman”, Yöre Dergisi, Yöresel Kitaplar Dizisi-3, 1 Baskı, İstanbul

    3. https://circlelove.co/cumhuriyetin-ilk-heykeltraslari/ , Erişim Tarihi:30.09.2016.

    4. http://www.turkishairlines.com/en-bh/skylife/makaleler/2006/march/zuhtu-muridoglu, Erişim Tarihi: 30.09.2016.

    5. http://tr.wikipedia.org/wiki/Akdeniz_Heykeli, , Erişim Tarihi:30.09.2016.



Dostları ilə paylaş:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


zbekiston-respublikasi-13.html

zbekiston-respublikasi-134.html

zbekiston-respublikasi-139.html

zbekiston-respublikasi-143.html

zbekiston-respublikasi-148.html